SJ Health - шаблон joomla Авто
«АБРИ БАҲОР»,навъи санъати китобат ва усули ороиши бадеии саҳифаҳои »
АБРБАНДӢ, ҳунари нақшгузорӣ дар матоъ. Дастгоҳи А. аз ду чӯбчаи дарозиаш »
АЛОЧАБОФӢ, тарзи истеҳсоли алоча – матои пахтагӣ ва нимабрешимӣ. А. дар »

МАРОСИМ

Азодорӣ

АЗОДОРӢ (аз ар. عزا

+ View

Айёми аҷуз

АЙЁМИ АҶУЗ, ҳафтаи пеш

+ View

Алавпарак

АЛАВПАРАК, маросими

+ View

БОЗИҲО

Аккабозӣ

АККАБОЗӢ, як навъ бозии анъанавии бачагон, ки дар ...

+ View

Акколбозӣ

АККОЛБОЗӢ, чиликдангал, чилик-пилик, чилакбозӣ, ...

+ View

Алафдаравак

АЛАФДАРАВАК, як навъ бозии анъанавии бачагон, ки ...

+ View

БОВАРҲО


А

Аждаҳо

АЖДАҲО, яке аз маъруфтарин симоҳои манфӣ дар афсонаву қиссаҳо

Дидан
А

Авлиёпарастӣ

АВЛИЁПАРАСТӢ, яке аз унсурҳои дини ислом, ки тақрибан дар

Дидан
А

Авлиё

АВЛИЁ (ар. ҷамъи валӣ – муқарраб, наздик),

Дидан
А

Авесто

АВЕСТО, китоби муқаддаси зардуштия, куҳантарин китоби динӣ,

Дидан
Муфассал

ҲУНАРҲО

Абрбандӣ

АБРБАНДӢ, ҳунари нақшгузорӣ дар матоъ. Дастгоҳи ...

Абри баҳор

«АБРИ БАҲОР»,навъи санъати китобат ва ...

Адрасбофӣ

АДРАСБОФӢ, тарзи истеҳсоли адрас – матои ...

АВЕСТО, китоби муқаддаси зардуштия, куҳантарин китоби динӣ, адабӣ ва таърихии ақвоми ориёӣ. Маънии калимаи «Авесто»-ро ба маънии «дониш», «матни асосӣ», «бунёдӣ», «қонуни динӣ» ва амсоли ин шарҳу тавзеҳ додаанд. Дар адабиёти асримиёнагии форс-тоҷик онро ба шаклҳои зайл навиштаанд: Ависто, Абастоғ, Абасто, Авасто, Апасто, Афасто, Бустоқ, Исто, Усто, Васто, Сто ва ғайра.

Матни ҳозираи А. як қисм аз матнҳои ҳаҷман калони қадимист, ки ба тартиби муайян дароварда шудаанд. Нахустин матнҳои А. дар ҳазораи 2 то милод (тақрибан асрҳои 12–10) дар шарқи Эронзамин пайдо шудаанд. Бо ривояти маъруф қадимтарин нусхаи он, ки дар шакли китоби мукаммал дар 12 000 варақ (аз пӯсти гов) буд, аз ҷониби Искандар сӯзонида ва нусхаи дигари он ба Юнон бурда шуд. Дар замони Ашкониён бори дигар барқарор гардид. Дар замони Ардашери Бобакон матни А. бо сарварии мубади мубадон Тансар барқарор ва таҳрир карда шуд. Бо фармони писари Ардашер–Шопур қисмҳои марбут ба илмҳои нуҷум, тиб, математика ва фалсафа, ки аз матни таҳрири Тансар берун монда буданд, ба А. дохил карда шуданд. Шопур писари Ҳурмузд бори дигар ба таҳриру такмили А. фармон дод ва ин корро Озарбади Маҳраспандон ба анҷом расонд. Дар замони Хусрави Парвиз матни А. боз ҳам таҳрир шуд ва ба забони паҳ­лавӣ тарҷумаву тафсир гардид, ки онро Занд мегуфтанд.

А. мувофиқи маълумоти «Динкард» дар замони Сосониён 348 бобро дар бар мегирифт. Қадимтарин нусхаи дастнависи А., ки то замони мо расидааст, ба соли 1278 тааллуқ дорад. А.-и то замони мо расида аз 5 қисм – «Ясно», «Вис­парад», «Вандидод», «Яштҳо», «Хурд-Авесто» иборат аст. Ба ғайр аз ин, баъзе порчаҳои пароканда (масалан, «Aoregamaera», «Найрангистон», баъзе дуоҳо) низ вомехӯранд, ки ба забони авестоӣ навишта шуда, ба адабиёти авестоӣ мутааллиқанд.

Мазмуну мундариҷаи А. хеле ғанӣ ва гуногунранг аст. А. энсиклопедияест, ки дар он зиндагӣ ва омолу кирдор, тарзи ҳаёти мардуми қадими эронинажод, донишҳои андӯхтаи онон дар соҳаҳои гуногуни илм – фалсафа, ҳуқуқ, тиб, ҷуғрофия, математика, нуҷум, таърих, забону адабиёт ва ғайра инъикос ёфтааст. Дар А. маълумоти муфидеро оид ба таърих, маданияти моддӣ ва маънавии аҳолии қадимии Осиёи Миёна ва кишварҳои дигар, дар бораи дин, асотир, ҳамосаҳои қаҳрамо­нии онон дарёфтан мумкин аст. А. ғайр аз фармоиши маросими мазҳабӣ, унсурҳои ибтидоии илмӣ, тасаввуроти қонунгузорӣ, маҷмӯи дастурҳои ақидавӣ (динӣ ва фалсафии ибтидоӣ), ахлоқӣ ва эстетикиро низ дар бар гирифтааст. Маълумоти ҷуғрофӣ дар боби 1-уми «Вандидод» фароҳам омадаанд. Фаргарди дуюм достонест дар бораи Йима (Ҷамшед), ки ба сабаби зиёд шудани мардумону чорпоёни кишвараш ва тангӣ кардани замин барои онҳо, марзу буми кишварашро бо ёрии чӯбдасти тилоии худ васеъ мекунад. Ин боб инъикоскунандаи лаҳзаҳои таърихи қадимии мардуми ориёӣ мебошад. Дар А. масъалаҳои ҳуқуқ низ матраҳ гардидаанд. Дар фаргарди 4-уми «Вандидод» омадааст: «Касе, ки аз бозгардонидани супурдае ба дорандааш худдорӣ кунад, кирдораш бад-он монад, ки он супурдаро дуздида бошад…» Барои задани касе, агар вай беҳуш шавад, устухоне аз вай бишканад, хуни вай равон шавад, осеби сахте расонидан, шикастани аҳду паймон ва ғайра ҷазоҳои гуногун таъйин гардидаанд. Масоили экология (тоза нигоҳ доштани обҳо, замин), тиб, риояи гигиена, пешгирии касалиҳо, табобати бемориҳои гуногун, пизишк ва кору аъмоли ахлоқии ӯ, покии андешаву гуфтору кирдори ӯ дар «Вандидод»-и А. матраҳ гардидаанд. Аз ҷумла, дар фаргарди 7-ум омадааст, ки пизишк пеш аз ҷарроҳӣ кардани инсон, бояд се бор ин гуна ҷарроҳиро дар тани ҷонварон биозмояд. Дар фаргарди 20-ум аз бемориҳои он давра, ки офаридаҳои Аҳриман буданд ва аз табиби нахустин Трита сухан меравад. Таркиби иҷтимоию ҳудудии аҳолии қадими Осиёи Миёнаю Эрон мувофиқи А., ба се гурӯҳи иҷтимоӣ – чорводору барзгарон, лашкариён ва рӯҳониён тақсим шудааст. Дар А., ки муҳимтарин сарчашма доир ба таърих ва низоми динии аҷдоди халқи тоҷик аст, унсурҳои фалсафӣ (диалектикаи со­да, лаҳзаҳои реалистӣ – нишонаҳои назариёти материалистӣ ва ғайра) акс ёфтаанд. Ба ин унсурҳо тасаввуроти бадеию эстетикӣ ва ахлоқӣ вобастаанд.

Аҳаммияти А. чун асари бадеӣ ва яке аз осори адабиёти қадими мардуми эронинажод, аз ҷумла ниёгони халқи тоҷик, хеле бузург аст. Ба воситаи А. асотир, ривоятҳо, қиссаву достонҳои қадим, намунаҳои эҷодиёти даҳанакии халқ ва ғайра то замони мо расидаанд. Қаҳрамонони асотирӣ, сужети достонҳо дар бораи онон аз қадимулайём дар байни халқ маълуму машҳур буданд ва аз забон ба забон гузашта маҳфуз мондаанд. Аз асотиру достонҳои А. муаллифони осори адабиву таърихии асрҳои миёна истифода кардаанд. Прототипи аксар образҳои асотирии А. – Ҳаошйанҳа, Тахма Урупа, Йима Хшаета, Гайа Маретан, Траетаона, Ажи Даҳака ва ғайра дар қисми асотирии «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ ба шакли Ҳушанг, Таҳмурас, Ҷамшед, Каюмарс, Фаридун, Заҳҳок ба назар мерасанд. Сужети баъ­зе порчаҳои «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ бо сужети асотиру ривоёти А. хеле наздиканд. Асотиру достонҳо, ри­воят­ҳои А. дар осори санъати рассомӣ, пайкарасозӣ ва ғайра инъикос ёфтаанд. Дар А., махсусан дар қисми «Ясно», пораҳо ва ҷумлаҳои андарзӣ ба назар мерасанд. Боби якуми «Ясно» бо ҷумлаи «Роҳ якест (ва) он (роҳи) ростӣ, ҳамаи дигар (роҳҳо) бероҳа (аст)» ба охир расидааст. Дар ҷойҳои дигар омадааст: «Беҳрӯзӣ касеро бод, ки аз ӯ ба ҳар касе беҳрӯзӣ расад», «Касе газандеро ангеза шавад, ҳамон газанд бад-ӯ расад». Дар боби 65 «Ясно» (бандҳои 7–8) обҳо ситоиш шудаанд.

На танҳо дар мазмуну мундараҷаи А., балки дар шакли шеърии он, забон ва воситаҳои адабиаш унсурҳои офаридаи халқ, эҷодиёти даҳанакии ӯро дарёфтан мумкин аст. Аз шакли шеърӣ ва забони содаи халқ рӯҳониён барои бештар таъсир расондан ба муътақидони худ истифода кардаанд. Дар А. таваҷҷуҳ ба сухан (гуфтор) ҳамчун қувваи асосии таъсирбахш (ғояи «Мантра спента» – «Сухани муқаддас») мавқеи муайян дорад. Сухан дар силсилаи сегонаи ахлоқи дини зардуштия: «пиндори нек, гуфтор (сухан)-и нек, кирдори нек» дар марказ қарор гирифтааст.

Ад.: Диловаров М. «Авесто» ва баъзе хусусиятҳои адабии он//Мактаби советӣ, 1976, № 4; Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих//Аз Ориён то Сомониён. Китоби якум. Д., 2009; Ҳамон. Нақши Авесто дар тамаддуни миллӣ ва ҷаҳонӣ. Д., 2001; Фишурдаи суханрониҳо дар симпозиуми байналмилалии «Авесто ва тамаддуни ҷаҳонӣ». Д., 2001; Нахустқомуси миллат. Хуҷанд. 2001; Нуров Н. Авесто ва мероси фарҳангии тоҷикон. Хуҷанд, 2001; Диловаров М. Авесто – ганҷи шойгони эронитаборон//Фарҳанг. 2004, № 3–4; Струве В. В. Родина зороастризма//Со­ветс­кое востоковедение. 1948; № 5; Бертельс Е. Э. История персидско-таджикской литературы. М., 1960; Оранский И. М. Введение в иранскую филологию. М., 1960; Брагинский И. С. Из истории персидской и таджикской литератур. М., 1972; Га­фу­ров Б. Г. Таджики. М., 1972; Брагинский И. С. От Авесты до Айни. Д., 1981.                                        М. Диловаров. 

ТАОМҲО

Атола

АТОЛА, навъе аз таомҳои тоҷикӣ, ки маъмулан аз ор­ду равғану ...

+ View

Барак

БАРАК, навъе аз хӯроки миллии тоҷикӣ, ки онро тушбера низ мегӯянд. ...

+ View

Бат

БАТ, ҳ а л в о и ш и р, як навъи таоми миллии мардуми Кӯҳистони ...

+ View