SJ Health - шаблон joomla Авто
АБРБАНДӢ, ҳунари нақшгузорӣ дар матоъ. Дастгоҳи А. аз ду чӯбчаи дарозиаш »
«АБРИ БАҲОР»,навъи санъати китобат ва усули ороиши бадеии саҳифаҳои »
АЛОЧАБОФӢ, тарзи истеҳсоли алоча – матои пахтагӣ ва нимабрешимӣ. А. дар »

МАРОСИМ

Азодорӣ

АЗОДОРӢ (аз ар. عزا

+ View

Айёми аҷуз

АЙЁМИ АҶУЗ, ҳафтаи пеш

+ View

Алавпарак

АЛАВПАРАК, маросими

+ View

БОЗИҲО

Аккабозӣ

АККАБОЗӢ, як навъ бозии анъанавии бачагон, ки дар ...

+ View

Акколбозӣ

АККОЛБОЗӢ, чиликдангал, чилик-пилик, чилакбозӣ, ...

+ View

Алафдаравак

АЛАФДАРАВАК, як навъ бозии анъанавии бачагон, ки ...

+ View

БОВАРҲО


А

Аждаҳо

АЖДАҲО, яке аз маъруфтарин симоҳои манфӣ дар афсонаву қиссаҳо

Дидан
А

Авлиёпарастӣ

АВЛИЁПАРАСТӢ, яке аз унсурҳои дини ислом, ки тақрибан дар

Дидан
А

Авлиё

АВЛИЁ (ар. ҷамъи валӣ – муқарраб, наздик),

Дидан
А

Авесто

АВЕСТО, китоби муқаддаси зардуштия, куҳантарин китоби динӣ,

Дидан
Муфассал

ҲУНАРҲО

Абрбандӣ

АБРБАНДӢ, ҳунари нақшгузорӣ дар матоъ. Дастгоҳи ...

Абри баҳор

«АБРИ БАҲОР»,навъи санъати китобат ва ...

Адрасбофӣ

АДРАСБОФӢ, тарзи истеҳсоли адрас – матои ...

АЙЁМИ АҶУЗ, ҳафтаи пеш аз Наврӯз марбут ба моҳи охирини гоҳшумории шамсӣ – Ҳут. Тоҷикон моҳи Ҳутро аз сабаби дар он зуд-зуд дигар шудан ва тағйир ёфтани табиат ва обу ҳаво ба чаҳор давра тақсим кардаанд, ки аз он 17 шабонарӯз Ҳут, 7 шабонарӯз Аҷуз ва 3 шабонарӯз Аксу ва 3 шабонарӯз Наҳс мебошад. Баъд аз се рӯзи Наҳс соли шамсӣ поин ёфта, Соли нав – Наврӯз меояд. Дар бораи Аҷуз будани охири моҳи Ҳут кишоварзони тоҷик гуфтаанд:

Ҳаждаҳуми Ҳутро Аҷуз шумор,

Ки бувад аввали фасли баҳор.

Дар китоби М. С. Андреев «Таджики долины Хуф» (1958) роҷеъ ба А. А. чунин гуфта шудааст: «Бидон, ки офтоб чун дар бурҷи Ҳут расад, аз сеюми Ҳут то ҳафтдаҳуми Ҳут се таф, яъне, се гармӣ эътибор кардаанд ва мунаҷҷимон онро ҷамра гӯянд, аммо аввал тафи замин, ки онро «ҷамроту-л-арз» гӯянд ва ин дар сеюми Ҳут бошад; дувумро «ҷамроту-л-моъ» гӯянд ва ин ҳафт рӯз пас аз тафи замин бошад; чунончи рӯзи даҳуми Ҳут мебошад. Севумро «ҷамроти илоҳӣ» гӯянд ва ин низ дар ҳафтдаҳуми Ҳут бошад, ҳафт рӯз пас аз та­фи ҳаво бигузарад, ҳафт рӯзи дигар А. А. бошад, яъне «ҳафтаи кампирӣ» ва ин аз бистучаҳорум то сиюми Ҳут бошад. Ва ин рубоӣ ҳовии ин ҳисоб аст:

Айёми Аҷуз агар надонӣ, эй дӯст,

Ман бо ту бигӯямаш, ки бисёр накӯст.

Чун пир шавад, шинос оҷиз гардад,

Дар охири Ҳут, чунки як ҳафта дар ӯст».

Дар деҳаи Варганзаи ноҳияи Китоби вилояти Қашқадарё (Кешрӯд) як ҳафтаи А. А. волидайн фарзандонашонро шабона ба берун баромадан намемонданд. Дар андешаи мардуми ин водӣ низ Аҷуз махлуқи воҳимаангези зиёнкор маънидод мешавад. Пирзан Аҷузро дар замонҳои гузашта дар водии Ҳисор ва ноҳияҳои ҷанубии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ чунин мепиндоштанд. Масалан, сокинони деҳаи Қаратоғ, асосан бонувон, дар 7 шабонарӯзи А. А. ҷомашӯйӣ намекарданд, нохун намегирифтанд ва сар намешустанд. Гӯё агар сар шӯянд, мӯйҳояшон мерехтааст,ҷомашӯйӣ кунанд ва нохун гиранд, бало таҳдид мекардааст. Тоҷикон рӯзҳои аҷузиро наҳсу бад мешумориданд. Дар гузашта мардум дар рӯзҳои Аҷуз маросимҳои ҷашни арӯсӣ ва тӯйи хатнаро намегузаронданд. Тибқи пиндори тоҷи­кон, Аҷуз на танҳо ба инсонҳо, балки ба ҳайвонҳои хонагӣ низ гӯё зиён мерасонидааст. Чунин ақида дар рубоии зерин ифода гардидааст:

Фасли Наврӯз омаду дилҳои мардум шод шуд,

Ҷондорон аз Аҷузу Аксу Наҳс озод шуд.

Мардумон аз моҳи Ҳут доранд умеди хайрият,

Соли нав омад, ба деҳқон вақти кишту кор шуд.

Дар Бухоро, Самарқанд, вилоятҳои Суғд, Хатлон ва ҷойҳои дигар сардии зимистонро «Кампир дар ғор» мегӯянд. Ба гуфтаи мардум баробари омадани баҳор то соли оянда Аҷуз ба ғори худ медарояд. Зарбулмасали машҳури «Ҳут агар ҳутӣ кунад, кампира дар қутӣ кунад», ки дар бораи зимистони сард гуфта шудааст, дар тамоми минтақаҳои тоҷикнишини Осиёи Марказӣ машҳур аст. Тибқи тасаввуроти мардуми Язгулом пирзан Аҷуз таҷассумгари сардиҳои зимистон аст, ки бо фаро расидани баҳор фано мегардад. Одамон ба муносибати эҳёи табиат ва фаношавии неруи аҳриманӣ дар симои пирзан Аҷуз ҷашни Соли нав – Нав­рӯзро созмон медоданд, ки он дар Язгулом «сайл» унвон дошт. Дар Яғноб Аҷузро Холҷун мегӯянд.

Тибқи ақидаи мардум, Ҳут марду Аҷуз зан мебошад, чунки тоҷикон Ҳутро мард тасаввур карда, «Ҳути бадбурут» гуфтаанд. Ҳафт рӯз пеш аз Ҳут дар рӯзҳои аҷузӣ ба вуҷуд омадани сардии шадид дар мақоли «Аз Наврӯз пеш ҳафт рӯз, сию ду барфи ҳар рӯз» ва пораи шеърии зер ифода ёфтааст:

Ҳуту Наврӯз,

Чил кунда бисӯз.

Баъд аз Наврӯз

Хоҳ шаб гардӣ,

Хоҳ рӯз.

Дар қаринаи дигари ин мақол, ки дар байни мардуми Панҷакент маъмул аст, охири моҳи Ҳут, ки рӯзҳои аҷузӣ ва Аксу Наҳс аст, «бадрӯз» номида шудааст:

Бадрӯз,

Барфо занад ҳар рӯз.

Баъд аз сари бадрӯз,

Хоҳ шаб гардӣ, хоҳ рӯз.

Дар қаринаи дигари ин мақол, ки он низ соли 1955 аз сокинони деҳаи Косатароши ноҳияи Панҷакент сабт карда шудааст, мардум ба моҳи Ҳут муроҷиат намуда, ба ӯ зорию илтиҷо кардаанд, ки нисбат ба онҳо бадкорӣ накунад ва ба молҳояшон бораҳму шафқат бошад:

Ҳут, ҳутӣ накун,

Гандабурутӣ накун.

Гӯсолакушӣ накун,

Кампира дар қутӣ накун.

Чунин пораҳои шеърӣ доир ба Аҷуз ва моҳи Ҳут дар намуди мақолҳои мардумӣ қариб дар байни тамоми тоҷикони Осиёи Марказӣ эҷод шудаанд. Мувофиқи онҳо рӯзҳои аҷузии пеш аз Наврӯз ифодагари андешаҳои бостонии мардуми тоҷик роҷеъ ба қувваҳои аҳриманию бадкор буда, барои пешгирии онҳо мардум баъзе расму ойин ва маросимҳо эҷод намудаанд.

Ад.: Аҳмадов Р. Фолклори маросимҳои мавсимии тоҷикони Осиёи Мар­казӣ. Д., 2007; Ҳамон. Ҳут. // Баҳори Аҷам. 9 марти 2011;.Андреев М. С. Из истории по мифологии таджиков. Ташкент, 1927; Ҳамон. Таджики долины Хуф (Верховья Аму-дарьи). Вып. 1. Сталинабад, 1953; Рахимов М. Земледелие таджиков басейна реки Хингау в дореволюционный период. Сталинабад, 1957.

Р. Аҳмадов.

ТАОМҲО

Атола

АТОЛА, навъе аз таомҳои тоҷикӣ, ки маъмулан аз ор­ду равғану ...

+ View

Барак

БАРАК, навъе аз хӯроки миллии тоҷикӣ, ки онро тушбера низ мегӯянд. ...

+ View

Бат

БАТ, ҳ а л в о и ш и р, як навъи таоми миллии мардуми Кӯҳистони ...

+ View